🔥 Admissions Open 2025-26 | 🎓 Shyam Coaching Classes | 📚 Notes • MCQs • PYQs • Board Preparation
🔥 BOARD EXAM 2027 • IMPORTANT QUESTIONS • FREE NOTES • PYQs • MCQs • MODEL PAPERS •

🎓 SHYAM COACHING CLASSES

Class 8th • 9th • 10th • 11th • 12th

📚 Complete Notes • Important Questions • MCQs • Previous Year Papers • Board Exam Preparation

🚀 Join Students Preparing for Board Exams

Class 9 Sanskrit Model Papers (CG Board 2025–26) | Set 1, 2 & 3 with Solutions PDF

Download Class 9 Sanskrit Model Question Papers (CG Board 2025–26) with complete solutions. This post includes Set 1, Set 2, and Set 3 with solved ans

📘 प्रदर्श प्रश्न-पत्र (Sanskrit – CG Board) कक्षा IX


प्रश्न 1 (अ) उचितं विकल्पं चित्वा लिखत — (1 × 5 = 5)

(1) वस्तुतः वनं सुरक्षावलयम्—
(क) नभस्य (ख) वसुन्धराया: (ग) कारखानाया: (घ) जनानाम्।
👉 उत्तर — (ख) वसुन्धराया:

(2) कलहो नास्ति—
(क) उद्योगे (ख) मौने (ग) जागरिते (घ) सुखे।
👉 उत्तर — (ख) मौने

(3) 'हरौ' इति शब्दे विभक्तिम् अस्ति—
(क) प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) षष्ठी (घ) सप्तमी।
👉 उत्तर — (घ) सप्तमी

(4) 'श्याम: मोहन: च पठतः।' इत्यस्मिन् वाक्ये अव्ययपदम् अस्ति—
(क) श्याम: (ख) मोहन: (ग) च (घ) पठतः।
👉 उत्तर — (ग) च

(5) 'अपादान' कारके विभक्तिः भवति—
(क) द्वितीया (ख) तृतीया (ग) प्रथमा (घ) पञ्चमी।
👉 उत्तर — (घ) पञ्चमी


प्रश्न 1 (ब) उचितविकल्पेन रिक्तस्थानानि पूरयत — (1 × 5 = 5)

( भव, तुमुन्, रवि:, उपसर्ग:, अधिकरण )

(1) 'वितरति' इत्यस्मिन् शब्दे 'वि' ______ अस्ति।
👉 उत्तर — उपसर्गः

(2) 'सिंह: वने भ्रमति' इत्यस्मिन् वाक्ये 'वने' ______ कारकम् अस्ति।
👉 उत्तर — अधिकरण

(3) 'लेखितुम्' इत्यस्मिन् शब्दे ______ प्रत्ययम् अस्ति।
👉 उत्तर — तुमुन्

(4) सहस्र गुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं ______।
👉 उत्तर — रविः

(5) आयुष्मान् ______ पुत्र।
👉 उत्तर — भव


प्रश्न 1 (स) उचितं मेलनं कुरुत — (1 × 5 = 5)

(1) अभ्यासो हि — (a) वायु: विद्यते
👉 उत्तर — (d) परं बलम्

(2) आम्रम् — (b) व्यंजन सन्धि:
👉 उत्तर — (c) रसालः

(3) सज्जन: — (c) रसाल:
👉 उत्तर — (b) व्यंजन सन्धि:

(4) अल्पतर: — (d) परं बलम्
👉 उत्तर — (e) ‘तरप्’ प्रत्यय:

(5) सर्वत्र — (e) ‘तरप्’ प्रत्यय:
👉 उत्तर — (a) वायु: विद्यते


प्रश्न 2. कति स्वरवर्णाः भवन्ति?

👉 उत्तर — संस्कृते त्रयोदश (13) स्वरवर्णाः भवन्ति।


प्रश्न 3. प्रकृति-प्रत्यय पृथक्करणम्

(i) पठितः
👉 उत्तर — पठ् + क्त = पठितः

(ii) वर्तमानः
👉 उत्तर — वृत् + शतृ = वर्तमानः


प्रश्न 4. धातुरूपाणि लिखत

(i) भू (प्रथम पुरुष, लृट् लकार)
👉 उत्तर — भविष्यति, भविष्यतः, भविष्यन्ति

(ii) पा (उत्तम पुरुष, लृट् लकार)
👉 उत्तर — पिबामि, पिबावः, पिबामः


प्रश्न 5. संधि-विच्छेद कृत्वा संधि नाम लिखत

(i) रमेशः
👉 उत्तर — रम + ईशः (स्वर सन्धि)

(ii) हरेऽत्र
👉 उत्तर — हरे + अत्र (विसर्ग सन्धि)


प्रश्न 6. निर्देशानुसार उत्तरत

(i) ‘पिता’ प्रथमा विभक्ति (त्रिषु वचनेषु)
👉 उत्तर — पिता, पितरौ, पितरः

(ii) ‘41’ संस्कृते लिखत
👉 उत्तर — एकचत्वारिंशत्

(iii) ‘57’ संस्कृते लिखत
👉 उत्तर — सप्तपञ्चाशत्


प्रश्न 7. समास-विग्रह कृत्वा समास नाम लिखत

(क) विद्याहीनः
👉 उत्तर — विद्या विना हीनः (बहुव्रीहि समास)

(ख) रामलक्ष्मणौ
👉 उत्तर — रामः च लक्ष्मणः च (द्वन्द्व समास)

(ग) पञ्चपात्रम्
👉 उत्तर — पञ्चानां पात्रम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)

📘 प्रश्न 8. अशुद्धवाक्यानां संशोधनम् — (3 Marks)

(क) भवान् मम मित्र: अस्ति।
👉 उत्तर — भवान् मम मित्रम् अस्ति।

(ख) विंशत्य: बालिका: पठन्ति।
👉 उत्तर — विंशतिः बालिकाः पठन्ति।

(ग) बालकम् अध्ययनं रोचते।
👉 उत्तर — बालकाय अध्ययनं रोचते।


📘 प्रश्न 9. गद्यांश का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

गद्यांश:
कस्मिंश्चित् ग्रामे बहुकालपर्यन्तम् अनावृष्टि: आसीत्। भूमि: शुष्का जाता। पानजलस्य अपि अभाव: जातः। तदा जना: दैवज्ञस्य समीपं गत्वा विचारितवन्तः। दैवज्ञ: ग्रहगतिं परिशील्य उक्तवान्— "न केवलम् अस्मिन् वर्षे अपितु आगामिवर्षत्रयपर्यन्तम् अत्र वृष्टि: न भविष्यति" इति।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
किसी गाँव में बहुत समय तक वर्षा नहीं हुई। भूमि सूखी हो गई। पीने के पानी की भी कमी हो गई। तब लोग ज्योतिषी के पास जाकर पूछने लगे। ज्योतिषी ने ग्रहों की स्थिति देखकर कहा कि केवल इस वर्ष ही नहीं, बल्कि अगले तीन वर्षों तक यहाँ वर्षा नहीं होगी।


📘 प्रश्न 10. गद्यांश का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

गद्यांश:
वनम् अस्माकं महान् निधि: अस्ति। न केवलं वनानां रमणीयता मनांसि रञ्जयति, अपितु अनेन पर्यावरणमपि सुरक्षितं भवति। ये घटका: पारिस्थितिकीतंत्रं प्रभावयन्ति, तेषु घटकेषु वनं सर्वप्रमुखमस्ति। वस्तुतः वनं वसुन्धराया: सुरक्षावलयमस्ति। वृष्टे: मुख्यं कारणं वनमेव अस्ति। इदं शुद्धं वायुं प्रददाति।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
वन हमारे लिए बहुत बड़ा धन है। यह केवल मन को आनंदित ही नहीं करता, बल्कि पर्यावरण को भी सुरक्षित रखता है। पारिस्थितिकी तंत्र में वन सबसे महत्वपूर्ण है। वास्तव में वन पृथ्वी की सुरक्षा का कवच है। वर्षा का मुख्य कारण भी वन ही है। यह हमें शुद्ध वायु देता है।


📘 प्रश्न 11. श्लोक का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

श्लोक:
विद्या विवादाय धनं मदाय, शक्ति: परेषां पर पीडनाय।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतद् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय।।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
दुष्ट व्यक्ति विद्या का उपयोग वाद-विवाद के लिए, धन का उपयोग घमंड के लिए और शक्ति का उपयोग दूसरों को कष्ट देने के लिए करता है। जबकि सज्जन व्यक्ति इसका उपयोग ज्ञान, दान और रक्षा के लिए करता है।


📘 प्रश्न 12. श्लोक का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

श्लोक:
प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत्।
सहस्त्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रवि:।।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
राजा प्रजा की भलाई के लिए उनसे कर लेता है, जैसे सूर्य हजार गुना वर्षा करने के लिए जल को लेता है।


📘 प्रश्न 13. अपठित गद्यांश — (4 Marks)

गद्यांश:
अस्माकं देश: भारतवर्ष: अस्ति। भारतवर्षस्य भूमि: भारतीयानां जननी। वयं सर्वे भारतीया स्म:। अस्माकं भारतभूमि: सुजला सुफला सस्यश्यामला च। वयम् अस्या: अन्नं जलं च गृहीत्वा मोदामहे। अस्माकं देशे हिमालयादय: अनेके पर्वता: सन्ति। पर्वतेभ्य: गंगादय: नद्य: प्रवहन्ति। एता: नद्य: भारतमहासागरे मिलन्ति। नदीनां तटेषु बहूनि तीर्थस्थानानि सन्ति। सुष्ठु उच्यते— जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।

(क) उपयुक्त शीर्षक लिखत
👉 उत्तर — भारतवर्ष

(ख) अस्माकं देश: क: अस्ति?
👉 उत्तर — भारतवर्षः

(ग) अस्माकं भारतभूमि: कीदृशी अस्ति?
👉 उत्तर — अस्माकं भारतभूमिः सुजला सुफला सस्यश्यामला च अस्ति।

(घ) वयम् अस्या: किं गृहीत्वा मोदामहे?
👉 उत्तर — वयम् अस्याः अन्नं जलं च गृहीत्वा मोदामहे।

(च) केभ्य: गंगादय: नद्य: प्रवहन्ति?
👉 उत्तर — पर्वतेभ्यः गंगादयः नद्यः प्रवहन्ति।

(ज) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी?
👉 उत्तर — जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि श्रेष्ठा अस्ति।


📘 प्रश्न 14. पत्र लेखन — (4 Marks)

(A) पितरं प्रति पत्रम्

सेवायाम्,
आदरणीय पिताश्री,

सादर प्रणाम।
अहं अत्र कुशलं अस्मि। भवतः अपि कुशलं आशासे। मम अध्ययनं सम्यक् प्रचलति। परीक्षाः समीपे सन्ति, अतः अहं परिश्रमं करोमि। भवन्तं शीघ्रं द्रष्टुम् इच्छामि।

भवतः आज्ञाकारी पुत्रः
XYZ


(OR) रिक्तस्थान पूर्ति

👉 उत्तर (पूरा पत्र):

सेवायाम्,
श्रीमन्तो मान्या: प्रधानाचार्य महोदय:

शासकीय बहु-उद्देशीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालय: रायपुरम् (छ.ग.)

मान्यवर!
सविनयं निवेदयते यत् अहं दिनद्वयात् ज्वरपीडितः शय्यागतोऽस्मि। तदहम् अद्य श्वश्च विद्यालय आगन्तुम् असमर्थोऽस्मि। कृपया दिनद्वयस्य 19/4/.... दिनाङ्कात् 20/4/.... दिनाङ्क पर्यन्तम् अवकाशं स्वीकृत्य माम् अनुग्रहीष्यन्ति।

दिनाङ्क: 19/4/....
भवदाज्ञाकारी शिष्यः
जगदीशः
कक्षा—नवम् 'स'


📘 प्रश्न 15. सूक्तियाँ लिखत — (4 Marks)

👉 उत्तर:

  1. सत्यं वद, धर्मं चर।
  2. विद्या धनं सर्वधनप्रधानम्।
  3. अहिंसा परमो धर्मः।
  4. सत्यमेव जयते।
  5. 📘 प्रश्न 15 (अथवा) सूक्तियों का भावार्थ — (4 Marks)

    (क) अजीर्णे भोजनं विषम्।
    👉 उत्तर (भावार्थ): अपच होने पर भोजन करना विष के समान हानिकारक होता है।

    (ख) सुखार्थिनो कुतः विद्या।
    👉 उत्तर (भावार्थ): जो व्यक्ति केवल सुख चाहता है, उसे विद्या प्राप्त नहीं हो सकती।

    (ग) सत्येन तपते रविः।
    👉 उत्तर (भावार्थ): सत्य के प्रभाव से ही सूर्य चमकता है, अर्थात सत्य ही सबसे शक्तिशाली है।

    (घ) सर्वे भवन्तु सुखिनः।
    👉 उत्तर (भावार्थ): सभी लोग सुखी रहें और सभी का कल्याण हो।


    📘 प्रश्न 16. सुभाषित-श्लोकद्वयम् लिखत — (5 Marks)

    👉 उत्तर:

    (1)
    उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
    न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।

    (2)
    विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।
    पात्रत्वात् धनमाप्नोति धनात् धर्मं ततः सुखम्।।


    📘 प्रश्न 17. संस्कृत निबन्ध — (6 Marks)

    (क) विद्यालयः

    👉 उत्तर:
    विद्यालयः ज्ञानस्य मन्दिरम् अस्ति। अत्र छात्राः शिक्षां प्राप्नुवन्ति। गुरवः छात्रान् शिक्षयन्ति। वयं विद्यालये अनुशासनं पालनं कुर्मः। अत्र वयं लेखनं, पठनं, क्रीडां च कुर्मः। विद्यालयः अस्माकं जीवनस्य आधारः अस्ति।


    📘 प्रश्न 18

    (अ) प्रश्नानाम् उत्तराणि (केचन चत्वारः)

    (i) भूमि: कथं शुष्का अभवत् ?
    👉 उत्तर — अनावृष्ट्या भूमि: शुष्का अभवत्।

    (ii) सभाया: का परिभाषा ?
    👉 उत्तर — यत्र जना: एकत्र मिलन्ति सा सभा इति कथ्यते।

    (iii) भट: कस्य ग्रहणम् अकरोत् ?
    👉 उत्तर — भट: चोरस्य ग्रहणम् अकरोत्।

    (iv) सङ्गणक: किं करोति ?
    👉 उत्तर — सङ्गणक: गणनां करोति।


    (ब) प्रश्न निर्माण (केचन चत्वारः)

    (i) छत्तीसगढ़प्रदेश: वनानां दृष्ट्या समृद्ध: वर्तते।
    👉 उत्तर — कः प्रदेशः वनानां दृष्ट्या समृद्धः वर्तते?

    (ii) नूनं वनं जीवानाम् आश्रयस्थलम् अस्ति।
    👉 उत्तर — किम् जीवानाम् आश्रयस्थलम् अस्ति?

    (iii) जीवने शिक्षाया: महत्वं निर्विवादम्।
    👉 उत्तर — कस्य महत्वं निर्विवादम्?

    (iv) तपोदत्तः कुटुम्बिभि: मित्रै: गर्हित: अभवत्।
    👉 उत्तर — कः कुटुम्बिभिः मित्रैः गर्हितः अभवत्?

📘 सम्भावित प्रश्न-पत्र सेट–I (Sanskrit – CG Board)


प्रश्न 1 (अ) उचितं विकल्पं चित्वा लिखत — (1 × 5 = 5 Marks)

(1) विवेकानन्दस्य बालकस्य नाम आसीत्—
(क) राजेन्द्र: (ख) नरेन्द्र: (ग) नागेन्द्र: (घ) नरेश:।
👉 उत्तर — (ख) नरेन्द्र:

(2) किशोरावस्थायां श्रीगहिरागुरु: आसीत्—
(क) गंभीरप्रवृत्तिं (ख) स्वच्छन्दप्रवृत्तिं (ग) चञ्चलप्रवृत्तिं (घ) चपलप्रवृत्तिं।
👉 उत्तर — (क) गंभीरप्रवृत्तिं

(3) 'नवपञ्चाशत्' कथ्यते—
(क) 95 (ख) 59 (ग) 69 (घ) 96।
👉 उत्तर — (ख) 59

(4) 'वयं संस्कृतम् एव वदामः।' इति वाक्ये अव्ययपदम् अस्ति—
(क) वयं (ख) संस्कृतम् (ग) एव (घ) वदामः।
👉 उत्तर — (ग) एव

(5) 'सम्प्रदान' कारके विभक्तिं भवति—
(क) द्वितीया (ख) तृतीया (ग) चतुर्थी (घ) पञ्चमी।
👉 उत्तर — (ग) चतुर्थी


प्रश्न 1 (ब) रिक्तस्थान पूर्ति — (1 × 5 = 5)

( प्रतिष्ठितम्, रवि:, सप्तषष्टि:, उपसर्ग:, प्रथमा )

(1) सर्वं सत्ये ______।
👉 उत्तर — प्रतिष्ठितम्

(2) सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं ______।
👉 उत्तर — रविः

(3) '67' इति संख्या संस्कृते ______ इति कथ्यते।
👉 उत्तर — सप्तषष्टि:

(4) 'पराजयते' इति शब्दे 'परा' ______ अस्ति।
👉 उत्तर — उपसर्गः

(5) 'कर्त्ता' कारके ______ विभक्ति: भवति।
👉 उत्तर — प्रथमा


प्रश्न 1 (स) मेलनम् — (1 × 5 = 5)

(1) 'करण' कारके — (a) प्रणवश्छन्दसमिव
👉 उत्तर — (c) तृतीया विभक्ति:

(2) वाङ्मयम् — (b) कर्षति
👉 उत्तर — (d) 'मयट्' प्रत्यय

(3) 'नयनम्' इति शब्दे — (c) तृतीया विभक्ति:
👉 उत्तर — (e) अयादि सन्धि:

(4) शुष्कं क्षेत्रम् — (d) 'मयट्' प्रत्यय
👉 उत्तर — (b) कर्षति

(5) वैवस्वतो मनु: — (e) अयादि सन्धि:
👉 उत्तर — (a) प्रणवश्छन्दसमिव


प्रश्न 2. 'अन्तःस्थ व्यञ्जन' कतय: सन्ति?

👉 उत्तर — अन्तःस्थ व्यञ्जन चत्वारि सन्ति (य, र, ल, व)।


प्रश्न 3. प्रकृति-प्रत्यय पृथक्करणम्

(अ) नीत्वा
👉 उत्तर — नी + त्वा = नीत्वा

(ब) कृतवान्
👉 उत्तर — कृ + क्तवतुँ = कृतवान्


प्रश्न 4. धातुरूपाणि

(क) गम् (लङ् लकार, मध्यम पुरुष)
👉 उत्तर — अगच्छः, अगच्छतम्, अगच्छत

(ख) स्था (लोट् लकार, प्रथम पुरुष)
👉 उत्तर — तिष्ठतु, तिष्ठताम्, तिष्ठन्तु


प्रश्न 5. सन्धि

(क) तथा + एवम्
👉 उत्तर — तथैवम् (स्वर सन्धि)

(ख) भानु + उदयः
👉 उत्तर — भानूदयः (स्वर सन्धि)


प्रश्न 6. शब्दरूपाणि (त्रिषु वचनेषु)

(क) बालक — चतुर्थी विभक्ति:
👉 उत्तर — बालकाय, बालकाभ्याम्, बालकेभ्यः

(ख) नदी — प्रथमा विभक्ति:
👉 उत्तर — नदी, नद्यौ, नद्यः

(ग) तद् (पुल्लिंग) — षष्ठी विभक्ति:
👉 उत्तर — तस्य, तयोः, तेषाम्

📘 प्रश्न 7. समास-विग्रह पदानां सामासिकपदं समासनाम च लिखत — (3 Marks)

(क) राज: पुरुष:
👉 उत्तर — राजपुरुषः (षष्ठी तत्पुरुष समास)

(ख) न उपस्थित:
👉 उत्तर — अनुपस्थितः (नञ् तत्पुरुष समास)

(ग) दश आननानि यस्य सः
👉 उत्तर — दशाननः (बहुव्रीहि समास)


📘 प्रश्न 8. अशुद्धवाक्यानां संशोधनम् — (3 Marks)

(क) दशरथ: प्राणम् अत्यजत्।
👉 उत्तर — दशरथः प्राणान् अत्यजत्।

(ख) नगरस्य परित: उद्यानम् अस्ति।
👉 उत्तर — नगरस्य परितः उद्यानानि सन्ति।

(ग) रामस्य सह सीता वनम् अगच्छत्।
👉 उत्तर — रामेण सह सीता वनम् अगच्छत्।


📘 प्रश्न 9. गद्यांश का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

गद्यांश:
साम्प्रतम् अखिले संसारे अशान्ते: हिंसाया: च साम्राज्यं व्याप्तम् अस्ति। येन साधनसम्पन्न: अपि मानव: सुखस्य स्थाने दुःखमेव अनुभवति। यद्यपि ज्ञानबलेन मानव: इदानीम् आकाशे विचरितुं, सागरान् सन्तर्तुं, विश्व भ्रमणं कर्तुं चन्द्रादिग्रहेषु च गन्तुं समर्थ: अस्ति तथापि परस्परं सम्बन्धानां कटुता अशान्ति: चैव दृश्यते।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
वर्तमान समय में पूरे संसार में अशांति और हिंसा का साम्राज्य फैला हुआ है। जिसके कारण साधनों से सम्पन्न मनुष्य भी सुख के स्थान पर दुःख का अनुभव करता है। यद्यपि ज्ञान के बल से मनुष्य आज आकाश में उड़ सकता है, समुद्रों को पार कर सकता है, विश्व का भ्रमण कर सकता है और चन्द्र आदि ग्रहों पर जा सकता है, फिर भी आपसी संबंधों में कटुता और अशांति ही दिखाई देती है।

📘 प्रश्न 12. श्लोक का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

श्लोक:
सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामया:।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्।।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
सभी सुखी हों, सभी रोगमुक्त (स्वस्थ) रहें, सभी का कल्याण हो और कोई भी दुःख का भागी न बने।


📘 प्रश्न 13. अपठित गद्यांश — (4 Marks)

गद्यांश:
हिमालयः भारतस्य उत्तरदिशि स्थितः अस्ति। सः वर्षभरं हिमेन आच्छादितः भवति। अस्य नाम माउण्ट एवरेस्ट इति अपि कथ्यते। अस्मात् गंगादयः नद्यः प्रवहन्ति।

👉 (क) उपयुक्त शीर्षक — हिमालयः / अस्माकं रक्षकः हिमालयः

👉 (ख) हिमालयः भारतवर्षस्य कस्यां दिशि तिष्ठति? — उत्तरदिशि

👉 (ग) कः हिमाच्छादितः भवति? — हिमालयः

👉 (घ) कुतः गंगादयः नद्यः प्रवहन्ति? — हिमालयात्


📘 प्रश्न 14. पत्र लेखन (रिक्तस्थान पूर्ति)

(आशासे, कदापि, गतस्य, स्नानलाभ:, सूचनीयम्, खलु, शरीरं)

👉 उत्तर (पूरा पत्र):

प्रियवत्स लोचन,
आशासे त्वं कुशलं असि। गृहात् विद्यालयं गतस्य तव पञ्चदशदिवसाः व्यतीताः। शरीरं खलु धर्मसाधनम्। अतः स्वास्थ्यं रक्षितव्यम्। माता तु अति चिन्तिता अस्ति। त्वया सर्वं सूचनीयम्


📘 प्रश्न 15. सूक्तियों का भावार्थ — (Any 4)

(क) अभ्यासो हि परं बलम्।
👉 उत्तर — अभ्यास ही सबसे बड़ा बल होता है।

(ख) क्षमा गुणवतां बलम्।
👉 उत्तर — क्षमा गुणवान व्यक्तियों का सच्चा बल है।

(ग) सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।
👉 उत्तर — सब कुछ सत्य पर ही आधारित है।

(घ) उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।
👉 उत्तर — उदार चरित्र वाले लोगों के लिए पूरी पृथ्वी ही परिवार है।


📘 प्रश्न 17. संस्कृत निबन्ध — (6 Marks)

(ख) धेनुः (गाय पर निबन्ध)

👉 उत्तर:
धेनुः अस्माकं माता अस्ति।
धेनुः चतुष्पाद् पशुः अस्ति।
सा हरितं तृणं खादति।
धेनुः मधुरं दुग्धं ददाति।
अस्याः दुग्धं स्वास्थ्याय हितकरम् अस्ति।
धेनुः अत्यन्तं उपयोगी पशुः अस्ति।

📘 प्रश्न 18. प्रश्नोत्तर (Sanskrit QA)


(अ) अधोलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत —

(i) छत्तीसगढ़प्रदेश: केन समृद्ध:?
👉 उत्तर — छत्तीसगढ़प्रदेशः वनानां दृष्ट्या समृद्धः अस्ति।

(ii) छिन्नोऽपि कः रोहति ?
👉 उत्तर — वृक्षः छिन्नोऽपि पुनः रोहति।

(iii) गहिरागुरुः केषां दुरवस्थां विलोक्य दुःखी अभवत् ?
👉 उत्तर — गहिरागुरुः जनानां दुरवस्थां विलोक्य दुःखी अभवत्।

(iv) अन्ते तपोदत्तः विद्याग्रहणाय कुत्र गतः ?
👉 उत्तर — अन्ते तपोदत्तः गुरुकुलं विद्याग्रहणाय गतः।

(v) कविः वीणापाणिं किं कथयति ?
👉 उत्तर — कविः वीणापाणिं विद्या-प्रदायिनीं देवीम् कथयति।

(vi) बालकः कदा क्रीडितुं निर्जगाम ?
👉 उत्तर — बालकः पाठशालागमनवेलायां क्रीडितुं निर्जगाम।


(ब) रेखाङ्कित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण (Any 4)

(i) वन्यजीवानां बहुलता विविधता च प्रदेशस्य गौरवम्।
👉 उत्तर — कस्य बहुलता विविधता च प्रदेशस्य गौरवम्?

(ii) सः जनजातीयसमूहस्य नेतृत्वम् अकरोत्।
👉 उत्तर — कस्य नेतृत्वम् सः अकरोत्?

(iii) तपोदत्तः तपश्चर्यया विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्तः अस्ति।
👉 उत्तर — तपोदत्तः कया विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्तः अस्ति?

(iv) पुरुषः नद्यां सिकताभिः सेतुम् निर्मातुं प्रयतते।
👉 उत्तर — पुरुषः कुत्र सिकताभिः सेतुम् निर्मातुं प्रयतते?

(v) जीर्णधनः विभवक्षयात् देशान्तरं गन्तुम् इच्छन् व्यचिन्तयत्।
👉 उत्तर — जीर्णधनः किम् इच्छन् व्यचिन्तयत्?

(vi) सः महतीं वैदुषीं लब्धवान्।
👉 उत्तर — सः किम् लब्धवान्?


📘 सम्भावित प्रश्न-पत्र सेट–II (Sanskrit – CG Board)


प्रश्न 1 (अ) उचितं विकल्पं चित्वा लिखत — (1 × 5 = 5 Marks)

(1) आकाशे क: सञ्चरन् आसीत्—
(क) एकंयानम् (ख) एक:मेघ: (ग) एका खगा (घ) एक:जन:।
👉 उत्तर — (ख) एक:मेघ:

(2) सुखार्थिन: कुतः—
(क) विद्या (ख) सुखम् (ग) दुःखम् (घ) क्रोधम्।
👉 उत्तर — (क) विद्या

(3) 'एकोनत्रिंशत्' कथ्यते—
(क) 13 (ख) 31 (ग) 29 (घ) 30।
👉 उत्तर — (ग) 29

(4) 'देवदत्त: ग्रामात् आयाति।' अत्र 'ग्रामात्' इति शब्दे कारकम् अस्ति—
(क) कर्तृ (ख) करण (ग) सम्प्रदान (घ) अपादान।
👉 उत्तर — (घ) अपादान

(5) 'अहं श्व: नगरं गमिष्यति' अस्मिन् वाक्ये अव्ययपदं अस्ति—
(क) अहं (ख) श्व: (ग) नगरं (घ) गमिष्यति।
👉 उत्तर — (ख) श्व:


प्रश्न 1 (ब) रिक्तस्थान पूर्ति — (1 × 5 = 5 Marks)

( वृथा, मन्द-मन्दं, एकननवति:, दुस्, धार्मिक: )

(1) इदं शुष्कं क्षेत्रं ______ कर्षति।
👉 उत्तर — वृथा

(2) वहति ______ समीरे।
👉 उत्तर — मन्द-मन्दं

(3) नवशीति: ______ अपि कथ्यते।
👉 उत्तर — एकननवति:

(4) 'दुश्चरति' इत्यस्मिन् शब्दे ______ उपसर्ग: प्रयुक्तम्।
👉 उत्तर — दुस्

(5) 'धर्म + ठक्' = ______ भवति।
👉 उत्तर — धार्मिक:


प्रश्न 1 (स) मेलनम् — (1 × 5 = 5 Marks)

(1) सम्प्रदाने — (e) चतुर्थी विभक्ति:
👉 उत्तर — (e)

(2) यत्र धूम: — (c) तत्र अग्नि: भवति
👉 उत्तर — (c)

(3) 'पावक:' इति शब्दे — (d) अयादि स्वर सन्धि:
👉 उत्तर — (d)

(4) तासां प्रजानां पितर: — (a) केवलं जन्महेतव:
👉 उत्तर — (a)

(5) नूनं वनं जीवानाम् — (b) आश्रयस्थलम् अस्ति
👉 उत्तर — (b)


📘 व्याकरण सम्बन्धी प्रश्न


प्रश्न 2. 'स्पर्श व्यञ्जने' कति वर्णा: सन्ति? — (2 Marks)

👉 उत्तर — स्पर्श व्यञ्जने पञ्चविंशति (25) वर्णाः सन्ति।


प्रश्न 3. प्रकृति-प्रत्यय पृथक्करणम् — (2 Marks)

(क) पशुत्वम्
👉 उत्तर — पशु + त्व = पशुत्वम्

(ख) वार्षिक
👉 उत्तर — वर्ष + इक = वार्षिक


प्रश्न 4. धातुरूपाणि — (2 Marks)

(क) लभ् (आत्मनेपदी, लट् लकार, प्रथम पुरुष)
👉 उत्तर — लभते, लभेते, लभन्ते

(ख) अस् (लृट् लकार, मध्यम पुरुष)
👉 उत्तर — भविष्यसि, भविष्यथः, भविष्यथ


प्रश्न 5. सन्धि-विच्छेद — (2 Marks)

(क) सूर्योदय:
👉 उत्तर — सूर्य + उदयः (स्वर सन्धि)

(ख) इत्यादि
👉 उत्तर — इति + आदि (स्वर सन्धि)


प्रश्न 6. शब्दरूपाणि — (3 Marks)

(क) रमा — तृतीया विभक्ति:
👉 उत्तर — रमया, रमाभ्याम्, रमाभिः

(ख) फल — चतुर्थी विभक्ति:
👉 उत्तर — फलाय, फलाभ्याम्, फलेभ्यः

(ग) अस्मिन् — सप्तमी विभक्ति:
👉 उत्तर — अस्मिन्, अस्मयोः, अस्मेषु


प्रश्न 7. समास-विग्रह — (3 Marks)

(क) उपगङ्गम्
👉 उत्तर — गङ्गायाः समीपे (अव्ययीभाव समास)

(ख) पितरौ
👉 उत्तर — पिता च माता च (द्वन्द्व समास)

(ग) महापुरुष:
👉 उत्तर — महान् पुरुषः (कर्मधारय समास)


प्रश्न 8. वाक्यानां संस्कृत अनुवाद — (3 Marks)

(क) वृक्ष से पत्ते गिरते हैं।
👉 उत्तर — वृक्षात् पत्राणि पतन्ति।

(ख) मैं घर जाता हूँ।
👉 उत्तर — अहं गृहं गच्छामि।

(ग) कालिदास कवियों में श्रेष्ठ कवि हैं।
👉 उत्तर — कालिदासः कवीनां मध्ये श्रेष्ठः कविः अस्ति।

📘 प्रश्न 9. गद्यांश का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

गद्यांश:
गुरुमहोदयस्य शिक्षाया: सार: अस्ति-सत्यं, शान्ति:, दया, क्षमा च। तत: स: सात्विक जीवनयापनाय उपदेशं दत्तवान्। जनान् स्वच्छताया: महत्वम् अवबोधयत्। तस्य व्यक्तित्वे ईदृशम् आकर्षणमासीत् यत् जना: सह्रैव प्रभाविता: संजाता:। उत्तरोत्तरं अनुयायीनाम् अभिवर्धनम् अभवत्। गहिरागुरो: ते अनुयायिन: ग्रामे-ग्रामे भ्रमन् तस्य विचारस्य प्रसारं प्रचारं च कृतवन्तः।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
गुरु महोदय की शिक्षा का सार सत्य, शांति, दया और क्षमा है। इसलिए उन्होंने सात्विक जीवन जीने का उपदेश दिया। उन्होंने लोगों को स्वच्छता के महत्व के बारे में बताया। उनके व्यक्तित्व में ऐसा आकर्षण था कि लोग तुरंत ही प्रभावित हो जाते थे। धीरे-धीरे उनके अनुयायियों की संख्या बढ़ती गई। गहिरा गुरु के अनुयायी गाँव-गाँव घूमकर उनके विचारों का प्रसार और प्रचार करते थे।


📘 प्रश्न 10. गद्यांश का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

गद्यांश:
भ्रान्त: कश्चन् बाल: पाठशालागमनवेलायां क्रीडितुं निर्जगाम। किन्तु तेन सह केलिभि: कालं क्षेप्तुं तदा कोऽपि न वयस्येषु उपलभ्यमान आसीत्। यतस्ते सर्वेऽपि पूर्वदिनपाठान् स्मृत्वा विद्यालय-गमनाय त्वरमाणा बभूवु:। तन्द्रालुर्बालो लज्जया तेषां दृष्टिपथमपि परिहरन्नेकाकी किमप्युद्यानं प्रविवेश।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
एक भ्रमित बालक स्कूल जाने के समय खेलने के लिए बाहर चला गया। लेकिन उसके साथ खेलने के लिए उस समय कोई भी मित्र उपलब्ध नहीं था। क्योंकि वे सभी पिछले दिन के पाठ को याद करके विद्यालय जाने की जल्दी में थे। आलसी बालक लज्जा के कारण उनकी नजरों से बचते हुए अकेला ही किसी बगीचे में चला गया।


📘 प्रश्न 11. श्लोक का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

श्लोक:
येषां न विद्या न तपो न दानम्, ज्ञानं न शीलं गुणो न धर्म:।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता:, मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति।।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
जिन लोगों के पास न विद्या है, न तप, न दान, न ज्ञान, न चरित्र, न गुण और न धर्म; वे इस पृथ्वी पर बोझ के समान हैं और मनुष्य के रूप में पशुओं की तरह घूमते हैं।


📘 प्रश्न 12. श्लोक का हिन्दी अनुवाद — (3 Marks)

श्लोक:
अयं निज: परो वेत्ति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्।।

👉 उत्तर (हिंदी अनुवाद):
'यह मेरा है और वह पराया है'—ऐसी सोच छोटे मन वाले लोगों की होती है। उदार चरित्र वाले लोगों के लिए तो पूरी पृथ्वी ही परिवार के समान होती है।

Gemini said

Yahan aapke Sanskrit Class IX ke Prashn 13 (अपठित गद्यांश) ka pura text format diya gaya hai. Isme main passage aur uske sabhi prashno (questions) ko poora likh raha hoon:


प्रबोध परीक्षा बोध (Sanskrit - C.G.) : कक्षा IX - Page 11

प्रश्न 13. अधोलिखितम् अपठितगद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि निर्देशानुसारण लिखत— (4 Marks)

गद्यांश (Passage):

"कालिदास: कवीनां श्रेष्ठ: कवि उच्यते। स: संस्कृत भाषायां सप्तग्रन्थान् अरचयत्। द्वे महाकाव्ये रघुवंशं कुमारसंभवं च। द्वे खण्डकाव्ये ऋतुसंहार: मेघदूतं च। त्रीणि नाटकानि मालविकाग्निमित्रं, विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञान-शाकुन्तलञ्च। एतत् शाकुन्तलं विदेशेषु अपि लोकप्रियम् अस्ति। कालिदासस्य उपमा प्रसिद्धा अस्ति। तस्य जन्मकालविषये जन्मस्थानविषये च विवाद: वर्तते। किन्तु तस्य उज्जयिनीनगरेण सह घनिष्ठ: सम्बन्ध: इति निर्विवाद:। अत: प्रतिवर्ष: मध्यप्रदेशे उज्जयिन्यां कालिदास महोत्सव: भवति।"

प्रश्ना: (Questions):

  • (क) उपर्युक्तगद्यांशस्य उपयुक्तं शीर्षकं लिखत। (ऊपर दिए गए गद्यांश के लिए एक सही शीर्षक लिखिए।)

  • (ख) क: कवीनां श्रेष्ठ: कवि उच्यते? (एकपदेन) (कवियों में श्रेष्ठ कवि किसे कहा जाता है? - एक शब्द में उत्तर दें)

  • (ग) कालिदास: संस्कृतभाषायां कति ग्रन्थान् अरचयत्? (संस्कृते एकवाक्येन) (कालिदास ने संस्कृत भाषा में कितने ग्रंथों की रचना की? - संस्कृत में एक वाक्य में उत्तर दें) अथवा (OR) कालिदासेन रचिते द्वे महाकाव्ये के स्त:? (कालिदास द्वारा रचित दो महाकाव्य कौन से हैं?)

  • (घ) कालिदासेन रचितानि नाटकानि कानि सन्ति? (संस्कृते एकवाक्येन) (कालिदास द्वारा रचित नाटक कौन से हैं?) अथवा (OR) कस्य उपमा प्रसिद्धा? (किसकी उपमा प्रसिद्ध है?)


Aapki help ke liye answers (संक्षिप्त में):

  1. शीर्षक: महाकवि: कालिदास:

  2. उत्तर (ख): कालिदास:

  3. उत्तर (ग): कालिदास: संस्कृत भाषायां सप्तग्रन्थान् अरचयत्।

  4. उत्तर (घ): कालिदासस्य उपमा प्रसिद्धा अस्ति।

📘 प्रश्न 14. पत्र लेखन — (4 Marks)

मातरं प्रति संस्कृतभाषया पत्रं लिखत।

👉 उत्तर:
प्रिय माता,
नमस्ते।
अहं अत्र कुशली अस्मि। आशासे भवन्ती अपि कुशला अस्ति। मम अध्ययनं सम्यक् प्रचलति। अहं प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छामि। अध्यापकाः अपि मम सहायं कुर्वन्ति।
भवन्ती मम चिन्ता मा करोतु। शीघ्रमेव गृहम् आगमिष्यामि।
धन्यवादः।

तव पुत्रः
राहुलः


📘 प्रश्न 15. सूक्तियों का भावार्थ — (4 Marks)

(क) उद्योगे नास्ति दरिद्रयम्।
👉 उत्तर — परिश्रम करने वाले के पास गरीबी नहीं रहती।

(ख) मौने च कलहो नास्ति।
👉 उत्तर — चुप रहने से झगड़ा नहीं होता।

(ग) नास्ति विद्यार्थिन: सुखम्।
👉 उत्तर — विद्यार्थी जीवन में सुख-सुविधाएँ नहीं होतीं।

(घ) नासौ धर्म: यत्र न सत्यमस्ति।
👉 उत्तर — जहाँ सत्य नहीं है, वहाँ धर्म नहीं होता।


📘 प्रश्न 16. सुभाषित-श्लोक — (5 Marks)

👉 उत्तर (दो श्लोक):

(1)
अभ्यासो हि परं बलम्।
अनभ्यासे विषं विद्या, अजीर्णे भोजनं विषम्॥

(2)
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्॥


📘 प्रश्न 17. निबन्ध लेखन — (6 Marks)

(क) विद्यालय: (Essay)

👉 उत्तर:
विद्यालयः ज्ञानस्य मन्दिरम् अस्ति।
अत्र छात्राः शिक्षां प्राप्नुवन्ति।
अत्र शिक्षकाः ज्ञानं ददति।
विद्यालये अनुशासनं आवश्यकम् अस्ति।
अत्र छात्राः क्रीडन्ति अपि।
विद्यालयः अस्माकं जीवनं निर्माति।


📘 प्रश्न 18. प्रश्नोत्तर — (8 Marks)


(अ) संस्कृत में उत्तर लिखत (Any 4)

(i) कृषक: शुष्कं क्षेत्रं किमर्थं कर्षति?
👉 उत्तर — कृषकः वर्षाभावात् अपि अन्नोत्पादनाय शुष्कं क्षेत्रं कर्षति।

(ii) केन धार्यते पृथिवी?
👉 उत्तर — सत्येन धार्यते पृथिवी।

(iii) गहिरागुरु: कस्य स्थापनाम् अकरोत्?
👉 उत्तर — गहिरागुरुः आश्रमस्य स्थापनाम् अकरोत्।

(iv) नीलेश: केन माध्यमेन पठति?
👉 उत्तर — नीलेशः सङ्गणक-माध्यमेन पठति।

(v) तपोदत्त: केन प्रकारेण विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्?
👉 उत्तर — तपोदत्तः तपश्चर्यया विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्।

(vi) दिलीपस्य पत्नी का आसीत्?
👉 उत्तर — दिलीपस्य पत्नी सुदक्षिणा आसीत्।


(ब) प्रश्न निर्माण (Any 4)

(i) अत्र सर्वकारेण नास्ति कोऽपि प्रतिबन्धः।
👉 उत्तर — अत्र केन नास्ति कोऽपि प्रतिबन्धः?

(ii) किशोरावस्थायां रामेश्वरम्...
👉 उत्तर — कदा रामेश्वरम्...?

(iii) अद्यापि जनाः तम्...
👉 उत्तर — अद्यापि के तम्...?

(iv) तपोदत्तः अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यम् अवाप्तुं अभिलषति।
👉 उत्तर — तपोदत्तः किं विनैव वैदुष्यम् अवाप्तुं अभिलषति?

(v) श्रेष्ठिनः शिशुः स्नानम्...
👉 उत्तर — कस्य शिशुः स्नानम्...?

Post a Comment

© 🎓 Shyam Coaching Classes. The Best Codder All rights reserved. Distributed by